Lý luận phải theo kịp đời sống sáng tạo

Trình bày mở đầu hội nghị với chủ đề “Đổi mới phương thức hoạt động lý luận, phê bình trong kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo”, PGS-TS - nhà văn Nguyễn Thế Kỷ, nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, nhấn mạnh, sau 40 năm đổi mới, đời sống văn học, nghệ thuật đã mở rộng về đề tài, hình thức thể hiện và chủ thể sáng tạo.

Cơ chế thị trường tạo thêm cơ hội cho nghệ sĩ tiếp cận công chúng, phát hành tác phẩm và tìm kiếm phương thức biểu đạt mới. Những chuyển động ấy khiến công việc của người làm lý luận, phê bình cần thấu đáo hơn.

“Chất lượng phê bình phải được đo bằng khả năng giúp công chúng hiểu tác phẩm sâu hơn, giúp người sáng tạo nhìn rõ hơn lựa chọn của mình và góp phần để đời sống văn hóa phát triển trên nền tảng những giá trị có căn cứ. Nếu chỉ phán xét bằng cảm tính hoặc tách một chi tiết khỏi chỉnh thể, phê bình khó giúp công chúng hiểu tác phẩm và khó tạo được đối thoại có ích với người sáng tạo", PGS-TS - nhà văn Nguyễn Thế Kỷ chia sẻ.

Tiếp cận vấn đề này, PGS-TS Phan Bích Hà, Trưởng khoa Nghệ thuật, Sân khấu và Điện ảnh Đại học Văn Lang, cho rằng, hiện nhiều sáng tác mới đã sử dụng chất liệu văn hóa truyền thống làm nguồn cảm hứng nhưng vẫn còn quá ít tác phẩm phê bình đánh giá về xu hướng này.

“Đây là lĩnh vực lý luận, phê bình cần làm rõ, định hướng để người sáng tác hiểu cách chuyển hóa chất liệu văn hóa truyền thống thành ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, có thái độ đúng đắn đối với cộng đồng chủ thể của chất liệu”, PGS-TS Phan Bích Hà nêu.

Trong bối cảnh sáng tác đang chịu tác động mạnh của AI, các công nghệ mới, yêu cầu đổi mới phương thức hoạt động lý luận, phê bình cũng được nhiều đại biểu quan tâm.

Nhiều ý kiến cho rằng AI có thể nhanh chóng tạo ra văn bản, hình ảnh, âm thanh, người phê bình cần phải có năng lực phân biệt đâu là thông tin có căn cứ, đâu là sản phẩm mô phỏng; đâu là đổi mới nghệ thuật, và đâu là sự lặp lại được đánh bóng bằng công nghệ.

Đề cao trách nhiệm của người sáng tạo

Tại hội nghị, một vấn đề thời sự của lĩnh vực sáng tác đã được nêu trong chuyên đề “Giới hạn của hư cấu trong sáng tác văn học, nghệ thuật” của PGS-TS Nguyễn Thành Thi, Chủ tịch Hội Nghiên cứu và Giảng dạy Văn học TPHCM. Đó là, người nghệ sĩ được tự do tưởng tượng đến đâu khi tác phẩm chạm vào những nhân vật có thật, sự kiện lịch sử cụ thể, hay các vấn đề xã hội nhạy cảm?

Theo PGS-TS Nguyễn Thành Thi, khi tác phẩm sử dụng chất liệu từ đời sống, ranh giới giữa sáng tạo và sự kiện có thật cần được nhận thức rõ. Việc thay đổi chi tiết, xây dựng nhân vật, tạo tình huống, nếu khiến công chúng hiểu sai về một con người hoặc sự kiện thì người viết phải có trách nhiệm.

“Trách nhiệm ở đây không làm nghèo đi sự tự do sáng tác của văn nghệ sĩ, ngược lại, nó đòi hỏi người sáng tạo phải ý thức sâu hơn về sức mạnh của hình tượng và niềm tin mà công chúng dành cho tác phẩm”, PGS-TS Nguyễn Thành Thi nhìn nhận.

Cùng quan điểm, NSƯT - đạo diễn Nguyễn Mộng Long, Hãng phim Nguyễn Đình Chiểu, cho rằng văn học, nghệ thuật là có hư cấu, nhưng hư cấu không đồng nghĩa với bịa đặt tùy tiện. Trong văn học nghệ thuật hiện đại, hư cấu luôn đặt trong mối quan hệ với thực tại, đạo lý dân tộc, trách nhiệm xã hội và lý tưởng nhân văn.

"Hư cấu vừa là phương thức sáng tạo, vừa là cách người nghệ sĩ biểu đạt lý tưởng trong tiến trình xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Hội nghị đã đem đến cho văn nghệ sĩ nhiều nhận định mới, sâu sắc về trách nhiệm của người sáng tạo nghệ thuật”, NSƯT - đạo diễn Nguyễn Mộng Long bày tỏ.