Cắt giảm thủ tục hành chính (TTHC), bãi bỏ điều kiện kinh doanh (ĐKKD) không còn là câu chuyện của những đợt thi đua mang tính phong trào mà đã đặt ra yêu cầu như một cuộc cách mạng thực sự về thể chế-chìa khóa sống còn giải quyết sự tắc nghẽn trong quản trị quốc gia và mở đường cho nền kinh tế bứt phá vươn mình.

Nhận diện đúng “nút thắt” cốt lõi

Nhiều năm qua, cụm từ “cắt giảm thủ tục”, “đơn giản hóa ĐKKD” liên tục xuất hiện trong các báo cáo, nghị quyết. Thế nhưng vì sao doanh nghiệp vẫn than khó, dòng chảy kinh tế vẫn có những đoạn nghẽn tắc?

Phải thẳng thắn nhìn nhận, cái khó và lực cản lớn nhất của công tác này không nằm ở kỹ thuật, công nghệ mà nằm ở tư duy quản lý cũ kỹ, tâm lý sợ mất quyền lực và sâu xa hơn là biểu hiện của lợi ích nhóm cục bộ. Nhiều bộ, ngành, địa phương khi xây dựng văn bản quy phạm pháp luật vẫn giữ tư duy “thuận cho nhà quản lý, đẩy rủi ro cho người dân và doanh nghiệp”. Các rào cản được dựng lên dưới danh nghĩa “bảo đảm an toàn quản lý”, nhưng thực chất là tạo ra cơ chế xin-cho, là mảnh đất dung dưỡng cho nạn nhũng nhiễu, tiêu cực và chi phí không chính thức.

Vòng lặp tiêu cực cần phải xóa bỏ: Ban hành ĐKKD rườm rà dẫn đến tạo cơ chế xin-cho; từ xin-cho sinh ra nhũng nhiễu, lợi ích nhóm; và điểm cuối cùng là doanh nghiệp bị ách tắc, trì trệ.

Thực tế chứng minh, không ít đợt rà soát trước đây đã rơi vào căn bệnh “phong trào”, nặng tính tuyên truyền thành tích. Thống kê từ Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chỉ ra rằng, dù hàng nghìn thủ tục được công bố cắt giảm trên giấy tờ nhưng trong thực tế, có những giai đoạn, ngay sau khi một “giấy phép mẹ” bị bãi bỏ, lập tức có vài “giấy phép con” núp bóng dưới hình thức thông tư hướng dẫn, tiêu chuẩn kỹ thuật ngầm mọc lên để thay thế. Theo khảo sát pháp luật kinh doanh, vẫn còn nhiều doanh nghiệp phải trả chi phí không chính thức khi làm thủ tục cấp phép, nhiều doanh nghiệp buộc phải hủy bỏ hoặc trì hoãn kế hoạch kinh doanh vì vướng mắc thủ tục.

Chiến dịch "15 ngày đêm thần tốc" và những con số xoay chuyển cục diện

Trước thực trạng đó, thông điệp từ Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ thời gian qua là vô cùng dứt khoát và đanh thép: Cải cách phải thực chất, hiệu quả và không có đường lui. Quyết tâm này không dừng lại ở những lời hô hào mà được cụ thể hóa bằng một chiến dịch mang tính bước ngoặt, thể hiện tinh thần thần tốc chưa từng có trong lịch sử lập pháp và điều hành.

Điểm nhấn tiêu biểu nhất là chiến dịch “15 ngày đêm thần tốc” xây dựng phương án và tham mưu ban hành các văn bản quy phạm pháp luật để thực thi cắt giảm, đơn giản hóa TTHC và ĐKKD. Với tinh thần quyết liệt đúng chất hành động của Chính phủ mới, Chính phủ đã ban hành đồng loạt các nghị quyết chuyên đề nhằm thực hiện mục tiêu mang tính cách mạng: Cắt giảm ít nhất 30% TTHC, 50% thời gian giải quyết, 50% chi phí tuân thủ và xóa bỏ 100% thủ tục không cần thiết.

Kết quả từ cuộc “tiến công tổng lực” này được minh chứng bằng những "con số biết nói" vô cùng ấn tượng. Về danh mục ngành nghề có điều kiện, Chính phủ đã đề xuất cắt giảm mạnh mẽ tới 60 ngành nghề kinh doanh trong tổng số 198 ngành nghề theo Luật Đầu tư, giúp giải phóng đáng kể rào cản gia nhập thị trường, mở rộng không gian tự do kinh doanh. Đi sâu vào các quy định cụ thể, chiến dịch đã cắt giảm 1.732 ĐKKD không cần thiết, bãi bỏ 680 TTHC và đơn giản hóa 521 TTHC, khơi thông trực tiếp các nút thắt pháp lý kìm hãm dòng vốn.

Đặc biệt, về thời gian giải quyết thủ tục, việc cắt giảm thêm 18.097 ngày đã nâng tổng số thời gian giải quyết được tiết kiệm lên tới 51.419 ngày, đạt tỷ lệ giảm 52,9%, vượt xa chỉ tiêu được giao và giảm tối đa chi phí cơ hội cho doanh nghiệp. Những nỗ lực này ước tính giúp giảm chi phí hành chính tuân thủ cho toàn xã hội hơn 23.000 tỷ đồng mỗi năm, trả lại nguồn lực tài chính khổng lồ trực tiếp cho nền kinh tế. Đồng thời, công tác phân cấp, phân quyền được đẩy mạnh toàn diện khi tổng số TTHC do cấp Trung ương trực tiếp giải quyết được tinh gọn xuống chỉ còn 1.570 thủ tục, đưa dòng chảy hành chính về sát người dân và nâng cao trách nhiệm giải trình của từng cấp chính quyền.

Minh bạch hóa quy trình, xóa bỏ nỗi lo cho doanh nghiệp

Thủ tướng Chính phủ nêu rõ, tuyệt đối không chấp nhận tình trạng “trên nóng, dưới lạnh”, đùn đẩy, né tránh trách nhiệm; kiên quyết chặn đứng việc tuồn các ĐKKD đã bãi bỏ quay trở lại thông qua các văn bản dưới luật. Để ngăn chặn triệt để tình trạng “bãi bỏ rồi lại mọc thêm”, một bước chuyển dịch căn bản mang tính bản lề đã được xác lập là chuyển đổi hoàn toàn từ tư duy tiền kiểm sang hậu kiểm.

Tuy nhiên, chuyển sang hậu kiểm không có nghĩa là buông lỏng quản lý, càng không phải là việc đặt ra các “bẫy pháp lý” để “chờ doanh nghiệp sai phạm rồi vào thanh tra, xử phạt”, khiến dòng chảy đầu tư rơi vào trạng thái nơm nớp lo sợ một thứ quyền lực kiểm tra tùy tiện mới. Bản chất của một quy trình hậu kiểm văn minh, đúng nghĩa phải được xây dựng dựa trên 3 nguyên tắc cốt lõi:

Thứ nhất, minh bạch hóa tuyệt đối bộ tiêu chí tuân thủ. Khi bãi bỏ các thủ tục xin phép trước (tiền kiểm), cơ quan quản lý nhà nước có trách nhiệm ban hành các bộ quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng, dễ hiểu và dễ áp dụng. Luật chơi phải được phơi bày rực rỡ dưới ánh sáng. Doanh nghiệp chỉ cần đối chiếu vào đó, tự cam kết, tự chịu trách nhiệm và tự tin vận hành kinh doanh mà không phải đoán định hay phụ thuộc vào sự giải thích cảm tính của người thực thi công vụ.

Thứ hai, áp dụng triệt để nguyên lý quản lý rủi ro. Công tác hậu kiểm không được tiến hành theo phương thức tràn lan, cào bằng hay dựa trên sở thích của cơ quan quản lý. Phải phân loại doanh nghiệp theo các mức độ rủi ro (xanh, vàng, đỏ) dựa trên lịch sử tuân thủ pháp luật. Các doanh nghiệp có lịch sử kinh doanh nghiêm túc, thượng tôn pháp luật phải được đưa vào luồng xanh-nghĩa là miễn hoặc giảm tối đa các đợt kiểm tra định kỳ. Hoạt động kiểm tra chỉ được kích hoạt dựa trên những dấu hiệu vi phạm rõ ràng hoặc hệ thống cảnh báo tự động.

Thứ ba, số hóa quy trình kiểm tra để triệt tiêu chi phí không chính thức. Việc hậu kiểm phải được giám sát thông qua hệ thống thông tin kiểm soát TTHC và môi trường điện tử. Mọi kế hoạch kiểm tra, thành phần đoàn kiểm tra và kết quả kiểm tra phải được công khai, liên thông giữa các bộ, ngành nhằm tránh tình trạng “một năm doanh nghiệp phải đón tiếp năm, bảy đoàn thanh tra” gây phiền hà, kiệt quệ sức lực của bộ máy sản xuất.

Chỉ khi quy trình hậu kiểm được thiết kế mạch lạc, khoa học như vậy, doanh nghiệp mới rũ bỏ được tâm lý lo sợ, tự tin giải phóng nguồn lực và các ĐKKD rườm rà mới thực sự “không có cửa” để quay trở lại.

Cuộc cách mạng tất yếu của bộ máy hành chính thời kỳ mới

Để đưa nền kinh tế hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, rõ ràng chúng ta không thể vận hành bằng một bộ máy quản trị cồng kềnh với tư duy bao cấp thủ tục. Đã đến lúc phải nhận thức đúng: Cắt giảm TTHC và bãi bỏ ĐKKD là một cuộc cách mạng thực sự, là xu thế tất yếu về thể chế trong thời kỳ vận hành mới.

Cuộc cách mạng này gắn liền với yêu cầu tinh gọn bộ máy hành chính gắn với phân cấp, phân quyền thực chất. Phải cắt giảm TTHC ngay từ gốc bằng cách tinh giản các tầng nấc trung gian. Vận hành chính quyền một cách thông suốt, giao quyền đi đôi với giao trách nhiệm. Cải cách thủ tục chính là đòn bẩy để loại bỏ những vị trí việc làm “thừa thãi”, những nhân sự chỉ biết “ngâm” hồ sơ để chờ lợi ích. Song song với đó là chuyển đổi hoàn toàn sang quản trị số. TTHC nội bộ và thủ tục phục vụ người dân, doanh nghiệp phải được thực hiện 100% trên môi trường điện tử, không phụ thuộc vào địa giới hành chính. Khi mọi quy trình được minh bạch hóa, các hành vi nhũng nhiễu, “gợi ý” sẽ hoàn toàn mất đất diễn.

Nếu không coi đây là một cuộc cách mạng, nếu không dám xới xáo tận gốc rễ những quy định lỗi thời và xử lý nghiêm những tư tưởng cục bộ, chúng ta sẽ mãi luẩn quẩn trong vòng xoáy của sự “tắc nghẽn quản trị”.

Tăng trưởng kinh tế hai con số là mục tiêu vô cùng thách thức, nhưng hoàn toàn khả thi nếu toàn bộ hệ thống chính trị vào cuộc với tinh thần tiến công của một cuộc cách mạng. Khi thể chế được “cởi trói”, nguồn lực trong nhân dân và doanh nghiệp được giải phóng, đó sẽ là bệ phóng vững chắc nhất đưa "con tàu kinh tế" Việt Nam tiến vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.